Đình Thuận Hòa tọa lạc tại xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa.

Lịch sử hình thành của đình gắn liền với quá trình khai khẩn vùng đất phía Tây sông Phan Rang từ khoảng năm 1692 dưới thời Chúa Nguyễn. Ban đầu, vùng đất hoang vu này mang tên xóm "Truông" (hay "Thuông") và cư dân nơi đây đã dựng một ngôi miếu nhỏ bằng tranh tre để thờ cúng. Đến đầu thế kỷ XIX, khi dân cư đông đúc hơn, dân làng xin lập làng mới lấy tên "Thuận Hòa" và kiến tạo nên ngôi đình hoàn chỉnh với ước mong "Thiên - Địa - Nhân" hòa hợp.

Về thực trạng bảo tồn, dù từng bị thực dân Pháp đập phá một số hạng mục bên ngoài vào năm 1948 để dập tắt phong trào cách mạng, nhưng các công trình kiến trúc chính của Đình Thuận Hòa vẫn giữ được nét nguyên thủy ban đầu. Xuyên suốt lịch sử, cộng đồng dân làng đã nhiều lần đóng góp kinh phí để trùng tu, gia cố di tích (vào các năm 1922, 1968, 1994, 1997) và thường xuyên quét dọn, nhang khói.

Về tổng thể kiến trúc, Đình Thuận Hòa được xây dựng trên khuôn viên rộng khoảng 3.500m², quay mặt về hướng Nam, với bố cục mặt bằng theo dạng chữ "Khẩu" khép kín, bao gồm các hạng mục: Nghi Môn, Án phong, Chánh điện, nhà Đông, nhà Tây, nhà Tiền Hiền và miếu Thanh Minh.

Tòa Chánh điện là hạt nhân trung tâm, gồm Tiền tế (nhà ba gian hai chái) và Hậu tẩm (kiểu nhà Tứ trụ có cổ lầu hai tầng mái) được liên kết vững chãi bằng hệ thống vì kèo "xuyên trính" (nhà rường) bằng gỗ căm xe. Giá trị nghệ thuật nổi bật nhất của đình nằm ở hệ thống trang trí vô cùng đặc sắc với các kỹ thuật đắp nổi, chạm khắc gỗ và đặc biệt là nghệ thuật khảm xà cừ. Hầu hết các đồ tự khí như hương án, bình phong, hoành phi, câu đối đều được khảm xà cừ vô cùng tinh xảo, tái hiện sinh động các điển tích cổ (Vũ Vương cầu hiền, Trúc lâm thất hiền...) cùng các đề tài "Tứ linh", "Bát tiên" đạt trình độ thẩm mỹ rất cao.

Trong đời sống tâm linh, đình là nơi thờ phụng Thần Thành Hoàng - vị thần bảo trợ cho dân làng. Trải qua các triều đại, đình đã được ban tặng 05 sắc phong từ các đời vua Tự Đức (1852, 1880), Đồng Khánh (1887), Duy Tân (1909) và Khải Định (1924) hiện vẫn còn được lưu giữ nguyên vẹn. Hàng năm, dân làng long trọng tổ chức nhiều nghi lễ tín ngưỡng nông nghiệp, trong đó lớn nhất là Lễ tế Xuân (Kỳ yên) diễn ra vào ngày 8 - 9 tháng 3 Âm lịch với đầy đủ các nghi thức nghinh sắc, tế thần cổ truyền trang trọng nhằm tưởng nhớ công đức các vị thần và cầu mong quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Đình Thuận Hòa còn là cơ sở cách mạng quan trọng, từng là nơi đóng quân của Tỉnh ủy Ninh Thuận (1945) và là địa điểm thành lập "Chi bộ tiền phong" (1947).

Ghi nhận những giá trị về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, ngày 19 tháng 01 năm 2001, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin đã ban hành Quyết định số 04/2001/QĐ-BVHTT, công nhận Đình Thuận Hòa là Di tích Kiến trúc nghệ thuật Quốc gia. Ngôi đình tiếp tục là một di sản văn hóa quý báu và là điểm tựa tinh thần của Nhân dân địa phương./.

Thập Hồng Luyện